CATEGORY: Μικρές Σελίδες Από Τη Ζωή
Ο άνθρωπος που ερωτευτήκαμε και εκείνος που φανταστήκαμε
Η Δώρα γνώρισε τον Δημοσθένη ένα φθινοπωρινό απόγευμα, στο σπίτι κοινών φίλων. Δεν ήταν από εκείνες τις συναντήσεις που προμηνύουν κάτι σημαντικό. Κάθισαν σχεδόν τυχαία ο ένας δίπλα στον άλλον, μίλησαν για βιβλία, για ταξίδια, για μια ταινία που είχαν δει πρόσφατα. Εκείνος είχε έναν ήρεμο τρόπο να συζητά, δεν διέκοπτε, άκουγε με προσοχή και, όταν η Δώρα αναφερόταν σε κάτι προσωπικό, έμοιαζε να ενδιαφέρεται πραγματικά. Φεύγοντας εκείνο το βράδυ, εκείνη συνειδητοποίησε ότι είχε περάσει αρκετή ώρα χωρίς να κοιτάξει το κινητό της, χωρίς να σκεφτεί τις υποχρεώσεις της επόμενης ημέρας, χωρίς να αισθανθεί την ανάγκη να προσπαθήσει να γίνει ενδιαφέρουσα. Είχε απλώς απολαύσει μια συζήτηση. Κι όμως, καθώς επέστρεφε στο σπίτι της, άρχισε να σκέφτεται τον Δημοσθένη με έναν τρόπο που ξεπερνούσε κατά πολύ όσα είχαν συμβεί ανάμεσά τους.
Τις επόμενες ημέρες επέστρεφε συχνά σε εκείνη τη συνάντηση. Θυμόταν τις εκφράσεις του προσώπου του, τον τρόπο που χαμογελούσε, κάποιες φράσεις του που της είχαν κάνει εντύπωση. Η ηρεμία του την έκανε να πιστεύει ότι ήταν ένας άνθρωπος συναισθηματικά ώριμος. Η προσοχή με την οποία την είχε ακούσει της δημιουργούσε την αίσθηση ότι θα μπορούσε να την καταλαβαίνει ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές της. Το γεγονός ότι αγαπούσε τα ταξίδια και τη λογοτεχνία την έκανε να φαντάζεται έναν άνθρωπο με τον οποίο θα μπορούσε να μοιραστεί έναν ολόκληρο κόσμο εμπειριών. Δεν γνώριζε ακόμη πώς αντιμετώπιζε τις διαφωνίες, πώς συμπεριφερόταν όταν ήταν κουρασμένος, τι ζητούσε από μια σχέση ή αν επιθυμούσε καν να δημιουργήσει μία. Ωστόσο, μέσα της είχε ήδη αρχίσει να σχηματίζεται η εικόνα ενός άνδρα που συγκέντρωνε πολλά από εκείνα που αναζητούσε εδώ και χρόνια.
Όταν συναντήθηκαν ξανά, η Δώρα δεν πήγε στη συνάντηση μόνο με την ανάμνηση ενός ευχάριστου απογεύματος. Πήγε έχοντας μαζί της και την εικόνα που είχε δημιουργήσει στο διάστημα που μεσολάβησε. Ο Δημοσθένης ήταν πλέον, κατά κάποιον τρόπο, δύο άνθρωποι. Εκείνος που είχε πραγματικά γνωρίσει και εκείνος που είχε αρχίσει να γνωρίζει μέσα από τη φαντασία της. Οι δύο αυτές εικόνες δεν ήταν απαραίτητα αντίθετες. Η δεύτερη είχε δημιουργηθεί με αφορμή την πρώτη, είχε όμως εμπλουτιστεί με χαρακτηριστικά, δυνατότητες και προσδοκίες που δεν είχαν ακόμη επιβεβαιωθεί.
Η εξιδανίκευση του αγαπημένου προσώπου
Στην αρχή ενός έρωτα, ο άλλος άνθρωπος αποτελεί σε μεγάλο βαθμό έναν άγνωστο κόσμο. Γνωρίζουμε ορισμένες πλευρές του χαρακτήρα του, κάποιες συνήθειές του, ίσως μερικές σημαντικές εμπειρίες της ζωής του. Υπάρχουν, όμως, ακόμη πολλά που δεν γνωρίζουμε. Και είναι ακριβώς σε αυτόν τον χώρο του αγνώστου που η φαντασία βρίσκει συχνά τη δυνατότητα να κινηθεί ελεύθερα. Μια ιδιότητα που μας γοητεύει μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία από εκείνη που έχει στην πραγματικότητα. Μια ευγενική συμπεριφορά μπορεί να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι ο άλλος είναι πάντοτε υπομονετικός και κατανοητικός. Μια βαθιά συζήτηση μπορεί να μας κάνει να πιστέψουμε ότι έχουμε συναντήσει έναν άνθρωπο με τον οποίο δεν θα αισθανθούμε ποτέ ξανά συναισθηματικά μόνοι. Ένα κοινό ενδιαφέρον μπορεί να γίνει η αφετηρία μιας ολόκληρης εικόνας κοινής ζωής. Από τα λίγα στοιχεία που διαθέτουμε, αρχίζουμε να δημιουργούμε ένα σύνολο, συχνά χωρίς να διακρίνουμε ποια μέρη του προέρχονται από τον άλλον και ποια από εμάς.
Η εξιδανίκευση είναι μια ψυχική διεργασία μέσα από την οποία αποδίδουμε σε έναν άνθρωπο ιδιαίτερα θετικά χαρακτηριστικά, δίνοντας συχνά μεγαλύτερη έμφαση στις αρετές του και μικρότερη στις αδυναμίες του. Στην ερωτική σχέση, μπορεί να εκφραστεί με τον ενθουσιασμό που αισθανόμαστε για τον άλλον, με την ιδιαίτερη αξία που αποκτούν στα μάτια μας ορισμένες συμπεριφορές του ή με την πεποίθηση ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο διαφορετικό από όλους όσους έχουμε γνωρίσει μέχρι σήμερα. Δεν είναι απαραίτητο να επινοούμε χαρακτηριστικά που δεν υπάρχουν. Μπορεί απλώς να δίνουμε σε υπαρκτά χαρακτηριστικά μια έκταση και μια σημασία που υπερβαίνουν όσα γνωρίζουμε. Ο άνθρωπος που μας έκανε να γελάσουμε ένα απόγευμα μπορεί να γίνει, μέσα στη σκέψη μας, εκείνος που θα φέρει τη χαρά στη ζωή μας. Ο άνθρωπος που μας άκουσε με ενδιαφέρον μπορεί να γίνει εκείνος που πιστεύουμε ότι θα μας καταλαβαίνει πάντοτε.
Στην ψυχαναλυτική σκέψη, η εξιδανίκευση συνδέεται στενά με την ερωτική επένδυση. Ο Σίγκμουντ Φρόυντ, εξετάζοντας τη φύση του έρωτα, παρατήρησε ότι το αγαπημένο πρόσωπο μπορεί να αποκτήσει μια ιδιαίτερη θέση στην ψυχική ζωή του ανθρώπου, καθώς συγκεντρώνει χαρακτηριστικά που εκείνος θαυμάζει και θεωρεί πολύτιμα. Μέσα από αυτή την οπτική, ο έρωτας δεν αφορά μόνο τις πραγματικές ιδιότητες του άλλου, αλλά και τη σημασία που αποκτούν αυτές οι ιδιότητες στον εσωτερικό μας κόσμο. Ορισμένες φορές, ο άνθρωπος που ερωτευόμαστε μοιάζει να ενσαρκώνει κάτι που αναζητούσαμε πολύ πριν τον γνωρίσουμε. Μια αίσθηση ασφάλειας, μια υπόσχεση ελευθερίας, μια μορφή τρυφερότητας ή έναν τρόπο ζωής που μας γοητεύει. Η συνάντηση μαζί του αποκτά τότε μια σημασία που δεν εξηγείται αποκλειστικά από όσα συμβαίνουν στο παρόν. Συνδέεται και με μια προσωπική ιστορία επιθυμιών, αναγκών και προσδοκιών.
Όσα βλέπουμε και όσα επιθυμούμε να δούμε
Ας επιστρέψουμε στην Δώρα και στον Δημοσθένη. Οι συναντήσεις τους συνεχίστηκαν και, με τον καιρό, δημιουργήθηκε ανάμεσά τους μια σχέση. Η Δώρα ανακάλυψε ότι πολλά από όσα την είχαν γοητεύσει στην πρώτη γνωριμία ήταν πράγματι στοιχεία του χαρακτήρα του. Ο Δημοσθένης αγαπούσε τη συζήτηση, είχε χιούμορ, ενδιαφερόταν για τις τέχνες και απολάμβανε τις μικρές αποδράσεις από την καθημερινότητα. Ανακάλυψε, όμως, και κάποιες άλλες πλευρές του. Εκείνος χρειαζόταν αρκετό χρόνο μόνος του, δυσκολευόταν να μιλήσει για τα συναισθήματά του όταν κάτι τον απασχολούσε και δεν αισθανόταν πάντοτε άνετα με τις συζητήσεις που αφορούσαν το μέλλον της σχέσης τους. Η ηρεμία που τόσο την είχε γοητεύσει στην αρχή δεν σήμαινε ότι μπορούσε να αντιμετωπίζει με την ίδια ευκολία κάθε συναισθηματική δυσκολία. Και η ικανότητά του να ακούει δεν σήμαινε ότι θα καταλάβαινε πάντοτε τις ανάγκες της.
Αρχικά, η Δώρα δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία σε αυτές τις διαφορές. Όταν εκείνος απέφευγε μια συζήτηση για το μέλλον, πίστευε ότι χρειαζόταν περισσότερο χρόνο. Όταν απομακρυνόταν ύστερα από μια διαφωνία, θεωρούσε ότι προσπαθούσε να προστατεύσει τη σχέση τους από μια ένταση. Όταν δεν ανταποκρινόταν στην ανάγκη της για περισσότερη επικοινωνία, υπέθετε ότι δεν είχε ακόμη συνηθίσει να εκφράζει τα συναισθήματά του. Οι ερμηνείες αυτές θα μπορούσαν να είναι σωστές. Θα μπορούσαν, όμως, να είναι και διαφορετικές. Εκείνο που έχει ενδιαφέρον είναι ότι η Δώρα έτεινε να επιλέγει τις ερμηνείες που διατηρούσαν ανέπαφη την εικόνα που είχε ήδη δημιουργήσει για εκείνον. Δεν αναρωτιόταν τόσο τι σήμαινε πραγματικά η συμπεριφορά τουΔημοσθένη, όσο πώς θα μπορούσε να την κατανοήσει με τρόπο που να συμφωνεί με όσα πίστευε γι’ αυτόν.
Αυτή η τάση δεν είναι ασυνήθιστη στις ανθρώπινες σχέσεις. Όταν έχουμε σχηματίσει μια ισχυρή εντύπωση για κάποιον, συχνά παρατηρούμε ευκολότερα τα στοιχεία που την επιβεβαιώνουν, ενώ δυσκολευόμαστε περισσότερο να δώσουμε την ίδια σημασία σε εκείνα που την αμφισβητούν. Στον έρωτα, όπου η συναισθηματική επένδυση μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονη, η αναθεώρηση της εικόνας του άλλου δεν είναι πάντοτε μια απλή υπόθεση. Δεν χρειάζεται μόνο να αναγνωρίσουμε ότι κάποιες εκτιμήσεις μας ήταν διαφορετικές από την πραγματικότητα. Μπορεί να χρειάζεται να αναθεωρήσουμε και όσα περιμέναμε από τη σχέση, τις δυνατότητες που της είχαμε αποδώσει και τη θέση που πιστεύαμε ότι θα είχε στη ζωή μας.
Όταν η εξιδανίκευση δεν αποτελεί αυταπάτη
Θα ήταν, ωστόσο, άδικο να αντιμετωπίσουμε την εξιδανίκευση αποκλειστικά ως μια παραμόρφωση της πραγματικότητας. Η θετική εικόνα που δημιουργούμε για έναν άνθρωπο μπορεί να αποτελεί και μια έκφραση της αγάπης μας. Όταν αγαπάμε κάποιον, συχνά παρατηρούμε πλευρές του χαρακτήρα του που άλλοι άνθρωποι ενδεχομένως προσπερνούν. Αναγνωρίζουμε τις δυνατότητές του, εκτιμούμε μικρές χειρονομίες του και βλέπουμε με μεγαλύτερη κατανόηση ορισμένες από τις αδυναμίες του. Ένας άνθρωπος που αισθάνεται ότι τον βλέπουν με εμπιστοσύνη και εκτίμηση μπορεί να βρει μέσα στη σχέση τον χώρο να εκφράσει περισσότερο τις θετικές πλευρές του εαυτού του. Η αγάπη δεν περιορίζεται στην καταγραφή των χαρακτηριστικών ενός ανθρώπου, σαν να προσπαθούμε να δημιουργήσουμε ένα αντικειμενικό πορτρέτο του. Περιλαμβάνει και τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο εκείνος αποκτά αξία για εμάς.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν, σε αυτό το σημείο, οι μελέτες των ψυχολόγων Sandra Murray, John Holmes και Dale Griffin σχετικά με τις θετικές ψευδαισθήσεις στις ερωτικές σχέσεις. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η τάση των συντρόφων να αντιλαμβάνονται ο ένας τον άλλον με έναν περισσότερο θετικό και εξιδανικευμένο τρόπο μπορεί να συνδέεται με μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη σχέση. Η θετική αυτή αντίληψη δεν αποτελεί αναγκαστικά εμπόδιο στην οικειότητα. Μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση της εμπιστοσύνης, της εκτίμησης και της συναισθηματικής εγγύτητας. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή εξιδανίκευσης λειτουργεί ευεργετικά ή ότι η αγάπη απαιτεί να παραβλέπουμε συμπεριφορές που μας πληγώνουν. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να βλέπουμε έναν άνθρωπο με τρυφερότητα και στο να αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε πλευρές του χαρακτήρα του που έχουν ουσιαστική σημασία για τη σχέση μας.
Ίσως η διαφορά αυτή να βρίσκεται στην ευελιξία της εικόνας που έχουμε δημιουργήσει. Όταν η θετική μας αντίληψη για τον άλλον μπορεί να συνυπάρχει με τη γνώση των αδυναμιών του, η αγάπη δεν χρειάζεται να απειλείται από κάθε απογοήτευση. Όταν, όμως, η εικόνα του είναι τόσο στενά συνδεδεμένη με τις δικές μας προσδοκίες, ώστε δεν μπορούμε να δεχτούμε τίποτε που να την αμφισβητεί, τότε η εξιδανίκευση μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητά μας να τον γνωρίσουμε. Δεν είναι το ίδιο να αγαπάμε έναν άνθρωπο γνωρίζοντας ότι έχει δυσκολίες και να τον αγαπάμε πιστεύοντας ότι, αργά ή γρήγορα, θα πάψει να τις έχει. Στη μία περίπτωση η αγάπη συναντά τον άνθρωπο στο παρόν. Στην άλλη, μπορεί να παραμένει προσανατολισμένη σε μια μελλοντική εκδοχή του, η οποία υπάρχει κυρίως στη φαντασία μας.
Η συνάντηση με τον πραγματικό άνθρωπο
Κάποια στιγμή, ύστερα από αρκετούς μήνες σχέσης, η Δώρα και ο Δημοσθένης μίλησαν ανοιχτά για όσα επιθυμούσαν. Εκείνη αναζητούσε μια σχέση με μεγαλύτερη συναισθηματική εγγύτητα, περισσότερο κοινό χρόνο και μια σταδιακή πορεία προς μια κοινή ζωή. Ο Δημοσθένης, από την πλευρά του, εκτιμούσε τη σχέση τους, αλλά δεν επιθυμούσε την ίδια μορφή δέσμευσης. Χρειαζόταν περισσότερη ανεξαρτησία και δεν ήταν βέβαιος ότι ήθελε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο είχε οργανώσει τη ζωή του. Η συζήτηση δεν αποκάλυψε έναν άνθρωπο που είχε προσποιηθεί ότι ήταν κάτι διαφορετικό. Αποκάλυψε δύο ανθρώπους που, παρά την έλξη και την τρυφερότητα που υπήρχαν ανάμεσά τους, είχαν διαφορετικές προσδοκίες. Η Δώρα άρχισε τότε να καταλαβαίνει ότι ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που είχε αποδώσει στον Δημοσθένη δεν ήταν δικές του υποσχέσεις. Ήταν δυνατότητες που είχε η ίδια διακρίνει, επιθυμίες που είχε συνδέσει με την παρουσία του και εικόνες ενός μέλλοντος που δεν είχαν σχεδιάσει από κοινού.
Η αναγνώριση αυτής της διαφοράς δεν ακύρωνε όσα είχαν ζήσει. Οι όμορφες συναντήσεις τους, η έλξη, η τρυφερότητα και οι στιγμές οικειότητας είχαν υπάρξει. Ο Δημοσθένης δεν έπαυε να είναι ένας άνθρωπος με χαρακτηριστικά που η Δώρα θαύμαζε, επειδή δεν επιθυμούσε όλα όσα επιθυμούσε εκείνη. Αυτό που άλλαζε ήταν η εικόνα που είχε δημιουργήσει για τη θέση του στη ζωή της. Για πρώτη φορά ίσως μπορούσε να τον αντικρίσει χωρίς να χρειάζεται να ερμηνεύει κάθε συμπεριφορά του ως ένα βήμα προς το μέλλον που είχε φανταστεί. Και μαζί με αυτή την αναγνώριση εμφανιζόταν ένα διαφορετικό ερώτημα: μπορούσε να αγαπήσει τον Δημοσθένη όπως πραγματικά ήταν και, ταυτόχρονα, να αναγνωρίσει ότι η σχέση τους ίσως δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις δικές της ανάγκες;
Συχνά θεωρούμε ότι η αποδοχή του άλλου σημαίνει πως χρειάζεται να παραμείνουμε κοντά του, ανεξάρτητα από τις διαφορές μας. Όμως η αναγνώριση του πραγματικού ανθρώπου δεν συνεπάγεται απαραίτητα τη συνέχιση μιας σχέσης. Μπορούμε να κατανοούμε τις επιλογές του, να εκτιμούμε τα χαρακτηριστικά του και να αναγνωρίζουμε την αξία όσων μοιραστήκαμε, χωρίς να θεωρούμε ότι οφείλουμε να προσαρμόσουμε όλες τις δικές μας επιθυμίες στις δικές του. Η αγάπη και η συμβατότητα δεν είναι πάντοτε το ίδιο πράγμα. Δύο άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται βαθιά έλξη ο ένας για τον άλλον και, παρ’ όλα αυτά, να αναζητούν διαφορετικές μορφές σχέσης. Η συνειδητοποίηση αυτή μπορεί να είναι επώδυνη, αλλά επιτρέπει στον καθένα να αναγνωρίσει τον άλλον ως έναν ξεχωριστό άνθρωπο, με τη δική του ελευθερία και τις δικές του επιθυμίες.
Ίσως, τελικά, να μην υπάρχει μια απόλυτη απάντηση στο ερώτημα αν ερωτευόμαστε τον άνθρωπο που συναντήσαμε ή εκείνον που φανταστήκαμε. Στην αρχή ενός έρωτα, οι δύο αυτές εικόνες συχνά συνυπάρχουν. Η πραγματική παρουσία του άλλου μάς συγκινεί και η φαντασία μας προσθέτει σε αυτή τη συγκίνηση προσδοκίες, επιθυμίες και δυνατότητες. Με τον χρόνο, όμως, η γνωριμία μάς προσφέρει κάτι που η φαντασίωση δεν μπορεί να μας προσφέρει από μόνη της: την ευκαιρία να ανακαλύψουμε έναν άνθρωπο που υπάρχει ανεξάρτητα από τις δικές μας επιθυμίες. Έναν άνθρωπο που μπορεί να μας εκπλήξει, να μας απογοητεύσει, να μας συγκινήσει με τρόπους που δεν είχαμε προβλέψει ή να αποδειχθεί διαφορετικός από εκείνον που αρχικά φανταστήκαμε.
Και ίσως μία από τις πιο όμορφες δυνατότητες του έρωτα να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνάντηση. Στη στιγμή που ο άνθρωπος που έχουμε απέναντί μας δεν χρειάζεται πλέον να μοιάζει με εκείνον που είχαμε ονειρευτεί, για να συνεχίσει να έχει αξία για εμάς.
